Schaken en faalangst

Bij het schaken heb ik er zelf veel last van: faalangst. Een van de belangrijkste oorzaken is, dat ik tijdens mijn partijen veel te veel bezig ben met het resultaat. Dat ELO-getalletje (ook wel het ELO-monster genoemd) is voor de gemiddelde schaker toch wel erg belangrijk.

De faalangst komt in mijn geval vooral opzetten als ik goed sta in een partij. Gedachten als: ‘Ik sta zo goed, dit moet ik winnen!’, zorgen ervoor dat ik te gespannen word en daardoor volledig blokkeer. Mijn hartslag gaat omhoog, ik ga sneller ademhalen (waardoor ik soms echt met een rood hoofd achter het bord zit) en daardoor lukt het niet meer om de juiste denkprocessen te doorlopen en de goede zetten te vinden. Bij mij op de schaakclub gaat zelfs het volgende grapje: ‘ Zorg dat je in je partij tegen Judith een stuk achter komt te staan, dan weet je zeker dat je wint.’

NK 2017, foto Harry Gielen.

Bij wie komt faalangst voor?

Komt faalangst meer voor bij bepaalde groepen? Dit is zeker het geval. Ik geef veel schaaklessen aan hoogbegaafde kinderen en die hebben meer dan gemiddeld last van faalangst. Dit komt onder andere doordat deze kinderen van jongs af aan gewend zijn om veel succeservaringen te hebben. Wanneer ze te weinig uitgedaagd worden leren ze niet wat falen is. Op latere leeftijd is de kans dan aanzienlijk dat ze faalangst ontwikkelen.

Uit onderzoek is naar voren gekomen dat ook meisjes meer kans hebben om faalangst te ontwikkelen dan jongens. Bij het schaken is dit ook duidelijk zichtbaar. Ik heb verschillende meisjes in mijn groepen gehad die veel moeite hadden met het competitie-
element bij schaken. Een enkel meisje wilde zelfs helemaal geen partijen spelen uit angst om te verliezen.

Wat kan je ertegen doen?

Hoe kom je nou van de faalangst af? Laat ik voorop stellen dat ik denk dat je hier nooit helemaal vanaf komt; mijns inziens is het een deel van je kern dat je prestatiegericht bent. Toch zijn er zeker manieren om de faalangst minder verlammend te laten zijn.

Een eerste stap is om je te realiseren dat het resultaat slechts één reden is waarom je schaakt. Probeer de focus wat meer te verschuiven naar het plezier dat je beleeft met het bezig zijn met je hobby. Denk aan wat je leert van de partijen die je speelt. Dan wordt de druk minder hoog en zal je minder last hebben van negatieve gedachten tijdens je partijen. Het voorgaande heeft er bij mij toe geleid dat ik het komende jaar niet extern in een team speel. Ik ga meer rapid- en snelschaaktoernooien spelen en lol maken!

Welke angst?

Daarnaast is het belangrijk dat je voor jezelf nagaat welke angst er nu precies voor zorgt dat je tegen die denkbeeldige muur blijft aanlopen. Daarbij kan een vragenlijst een heel nuttig instrument zijn. Stel jezelf (of eventueel een leerling die je begeleidt) eens vragen als: ‘ Wanneer ik me het meest succesvol als schaker: als ik een partij of toernooi win, als ik me maximaal inzet, als ik mijn techniek verbeter in de training of in een andere situatie.’ Of: ‘ Wat ging er door mijn hoofd nadat ik die blunder in mijn partij gemaakt had?’. Inzicht hebben in de gedachten die zich in je hoofd afspelen is een essentiële voorwaarde om met deze gedachten aan de slag te kunnen gaan.

Nog meer tips

Tot slot zijn er ook ‘trucjes’ die je tijdens je partij kunt gebruiken als je merkt dat je te gespannen bent. Zo kan je bijvoorbeeld je aandacht richten op je ademhaling: probeer bewust rustiger adem te halen. Ook is het soms zinvol om afstand te nemen van je partij door bijvoorbeeld even naar de wc te gaan of een drankje te halen. Doe dit ook als je zelf aan zet bent en je tijd loopt. Raak je gefrustreerd als je een foutje gemaakt hebt? Bedenk dan dat elke schaker fouten maakt in zijn partij en de kans heel groot is dat je tegenstander ook nog wel een of meer fouten gaat maken waar jij van kunt profiteren.

Tot slot

Faalangst kan ervoor zorgen dat een schaker het plezier in het schaken verliest. Er zijn schakers helemaal gestopt omdat ze hun faalangst niet konden overwinnen. Dit is eeuwig zonde! Ik zal ervoor zorgen dat mij dat in ieder geval niet overkomt; daarvoor vind ik het schaken veel te leuk. Hopelijk herkennen schakers die ook met dit probleem worstelen iets in dit stuk en het zou nog mooier zijn als iets in dit stuk een handvat kan zijn om mee aan de slag te gaan!